Evrensel ATF: yirmi spesifikasyonluk liste ne anlama geliyor?

“Otomatik şanzımana ne koyayım?” sorusuna satıcının en kolay cevabı, üstünde “Multi-Vehicle ATF” yazan bir bidondur. Arka yüzündeki liste gerçekten etkileyici: DEXRON-III, MERCON, Toyota T-IV, Nissan Matic J, Hyundai/Kia SP-IV, Honda DW-1, MB 236.14, ZF TE-ML 14A. Liste ne kadar uzunsa, sözde sıvı da o kadar iyidir. Oysa bu, sıvının her otomatik şanzımana konabileceği anlamına hiç gelmiyor.

Otomatik şanzıman sıvısının varyatör ve çift kavramalı şanzıman sıvılarından farkını otomatik şanzıman, CVT ve DSG sıvıları makalesinde zaten anlatmıştık. Burada konu başka: tek bir bidondaki uzun spesifikasyon listesi gerçekte ne anlama geliyor ve her satırın arkasında kim duruyor?

Kısaca söylemek gerekirse, evrensel (multi-vehicle) ATF, üreticisinin kendisinin birçok markanın otomatik şanzımanına uyduğunu beyan ettiği sıvıdır. Burada vurgulanması gereken kelime “beyan”: etikette adı geçen otomobil üreticilerinin çoğu bu sıvıyı test etmedi, onaylamadı da. Sitemizin otomatik şanzıman, varyatör ve “ıslak” şanzıman sıvıları kataloğunda yüze yakın sıvı var. Bunların yarısında listede en az 13 ad yer alıyor, otuz kadarında yirmiden fazla, rekortmen ise 61 ad sayıyor.

Aynı listenin üç parçası

Böyle bir sıvının teknik föyündeki liste genellikle üç bölümden oluşur ve asıl önemli olan aralarındaki fark.

1. “Approved”, “licensed”. Bu bir onay ya da lisanstır: otomobil veya şanzıman üreticisi sıvıyı test etmiş ve kendi listesine yazmıştır. Böyle satırlar hiç olmayabilir de, on küsur tane de olabilir. Binek araçlara yönelik “multi-vehicle” sıvılarda genellikle bir ya da iki tane bulunur (örneğin DEXRON-VI ve MERCON LV); uzun onay listeleri ise çoğunlukla kamyon ve otobüs otomatiklerine (ZF, MAN, Voith) ve eski Mercedes-Benz’lere yönelik sıvılarda görülür. Yani önemli olan onay sayısı değil, aralarında sizin şanzımanınızın istediğinin bulunup bulunmadığıdır.

2. “Meets”, “exceeds”. “Gereksinimleri karşılar” ya da “aşar”: bu artık sıvı üreticisinin kendi beyanıdır, başka hiç kimse doğrulamamıştır.

3. “Recommended for use where … is required”, “suitable for”. “… gereken yerlerde kullanılması önerilir”: listenin en uzun bölümü budur ve sıvıyı “evrensel” yapan da odur. Bunun arkasında da yalnızca sıvı üreticisinin sözü var, sadece daha da temkinli bir dille söylenmiş.

Evrensel bir sıvının tipik teknik föylerinden birinde onaylar satırında iki ad var (GM’nin DEXRON-VI’sı ile bir Volvo spesifikasyonu), “gereksinimleri karşılar” bölümünde iki ad daha, “… gereken uygulamalar için önerilir” tablosunda ise otuz beş kadar markanın yüzü aşkın adı. Hemen orada da dürüstçe yazılmış: otomobil ve şanzıman üreticileri bu sıvıyı o uygulamalar için ne değerlendirdi ne de onayladı. Yani bu tablo bir onay listesi değil, sıvı üreticisinin sıvıyı nereye koyabileceğiniz konusundaki fikridir.

Bu tür yazıların her birini nasıl doğrulayacağınız yağ onayı nasıl kontrol edilir makalesinde anlatılıyor; ATF için de kural aynı.

DEXRON, MERCON ve ATF+4: lisanslı adlar

Amerikalı otomobil üreticileri sıvılarının adlarını ticari marka olarak tescil ettirdi ve bunlar için lisans veriyor. DEXRON, GM’nin lisansıdır; MERCON ise Ford’un. Lisanslı bir sıvının teknik föyünde adın yanında lisans numarası yer alır: GM’de harf ve rakamlardan oluşur, Ford’un MERCON LV numaraları ise MLV ile başlar. Chrysler de 2005’te ATF+4’ü lisanslamaya başladı.

Ama “evrensel” bidonlarda bu adlardan en sık hangilerinin göründüğüne bir bakın:

Dolayısıyla yeni bir bidondaki “DEXRON-III” ya da sadece “MERCON” yazısı her zaman yalnızca bir beyandır; teknik föyde hâlâ onaylar arasında görünse bile, bu adlar için 2007’den beri geçerli bir lisans yok. Kataloğumuzda 47 sıvıda DEXRON-II ya da DEXRON-III geçiyor, 32 sıvıda yalın MERCON; herhangi bir DEXRON veya MERCON için lisansı ya da onayı olan sıvı ise yalnızca birkaç tane.

Eski sıvının yerine yenisini koymak şanzıman üreticisinin işidir, satıcının değil. MERCON için yapılmış şanzımanların artık MERCON V ile bakımının yapılmasına Ford karar verdi. Ford’un kendi sözüne göre ise MERCON LV, MERCON V ya da ULV gereken yere konamaz, MERCON ULV de V ya da LV gereken yere konamaz. İki lisansı birden, DEXRON-VI ve MERCON LV lisansını taşıyan sıvılar da var; böyle bir sıvı bu ikisinden birini isteyen şanzımana uyar. Ama iki lisans iki lisanstır, yirmi lisans değil.

Japon, Kore ve Avrupa adları

Toyota T-IV ve WS, Honda ATF Z-1 ve DW-1, Nissan Matic D, J, K ve S, Hyundai/Kia SP-III ve SP-IV, Mitsubishi SP-III: bunlar kalite sınıfı ya da standart değil, otomobil üreticisinin kendi markalı sıvılarının adlarıdır. Aisin Warner JWS 3309 ve 3324 spesifikasyonları teknik föylerde genellikle T-IV ve WS ile birlikte yazılır: bunlar şanzımanların kendisini tedarik eden firmanın numaralarıdır. Kataloğumuzda Japon ve Kore adları elli kadar sıvıda geçiyor ve bunlardan yalnızca birinde böyle bir ad onay olarak yazılmış. Geri kalanında “karşılar” ya da “önerilir” yazıyor.

Peki otomobil üreticilerinin kendileri ne diyor? Toyota, WS sıvısına ilişkin servis bülteninde açıkça yazıyor: bu sıvı T-IV ile de DEXRON ile de uyumsuzdur, “uyumlu” ya da eş değer sayılan katkılar veya üçüncü taraf sıvılar vites geçişinde sorunlara yol açabilir ve şanzımana zarar verebilir. Yani “evrensel” bir bidonda virgülle ayrılmış iki ad, Toyota’nın kendisi için birbiriyle uyumsuz iki sıvıdır.

Avrupa adlarında ise tersine, kontrol edebileceğiniz bir şey var. Mercedes-Benz, otomatik şanzımanlar için ayrı 236.x spesifikasyon sayfaları bulunan herkese açık bir onaylı işletme sıvıları listesi yayımlıyor (örneğin 236.17 sayfası dokuz ileri şanzımanlar için) ve her sayfada belirli sıvı adları yer alıyor. Sıvı o sayfada yoksa, bidonundaki “MB 236.14” yalnızca bir beyan demektir. ZF kendi TE-ML listelerini tutuyor; numaralarının ve harflerinin ne anlama geldiği ZF TE-ML onayları makalesinde anlatılıyor. VW G 052 162 ya da G 055 025 gibi kodlar ise aslında Volkswagen’in orijinal sıvılarının katalog numaralarıdır, standart değil.

Bunu en çarpıcı biçimde ZF örneğinde görüyoruz. ZF, sekiz ileri 8HP otomatik şanzımanlarının sıvısı hakkında net konuşuyor: bu şanzımanlara yalnızca ZF LifeguardFluid 8 ya da 9 (veya otomobil üreticisinin ambalajındaki aynı sıvı) konabilir, çünkü başka yağlar vites geçişinin belirgin biçimde kötüleşmesinden şanzımanın arızalanmasına kadar her şeye yol açabilir. Bu arada bazı evrensel sıvıların “… gereken yerde uygundur” bölümünde LifeguardFluid 8 de yazıyor. Şanzıman üreticisine mi inanmalı, sıvı üreticisine mi? Sanırım bu soru retorik.

Tek sıvı neden herkese uymaz

Mesele şu: otomatik şanzımandaki sıvı yalnızca yağlamaz. Kavramalar (disk paketleri) ve tork konvertörünün kilitleme kavraması tam da sıvıdaki sürtünme sayesinde çalışır, şanzıman üreticisi de şanzımanı kendi sıvısının belirli sürtünme karakteristiğine göre ayarlar: diskler ne kadar çabuk “kavrıyor”, kayma sırasında sıvı nasıl davranıyor. ZF, örneğin, vites geçişinin kalitesinin sıvının şanzımana göre seçilmiş sürtünmesine bağlı olduğunu açıkça yazıyor. Bir de farklı viskoziteyi (yeni sıvılar genellikle eskilerden daha akışkandır) ve farklı conta malzemelerini ekleyin.

Evrensel sıvı burada bir uzlaşmadır: sürtünmesi birçok şanzıman için kabul edilebilir, sizinki için tam isabetli değil. Bu, “tek beden herkese uyar” ayakkabıya benziyor: giyebilirsiniz, ama onunla ne kadar yol gidebileceğiniz başka mesele.

Evrensel sıvıların teknik föylerinde bile nereye konamayacaklarının yazması çok şey anlatıyor. Birinde açıkça belirtilmiş: varyatörler için değil, çift kavramalı şanzımanlar için değil ve Mercedes-Benz’in daha yeni otomatikleri için de değil (236.12, 236.14, 236.15 ve 236.16 sayfaları). Yani “herkes için” aslında “birçoğu için, hepsi için değil” demek.

Evrensel ATF ne zaman yerinde, ne zaman değil

Evrensel sıvı iki durumda yerindedir.

1. Bidonda, servis kitapçığınızda yazan onay ya da lisansın aynısı var. Diyelim ki şanzımanınız DEXRON-VI istiyor ve sıvının teknik föyünde DEXRON-VI, numarasıyla birlikte lisanslar satırında duruyor. Yanındaki yirmi ad hiçbir şeyi değiştirmez: şanzımanınız için bu sadece DEXRON-VI’dır.

2. Otomobil üreticisi değişikliğe kendisi izin vermiş. Ford eski MERCON şanzımanlarının bakımında MERCON V kullanıyor, GM de daha eski otomatikleri için çoğunlukla DEXRON-VI’ya izin veriyor. O zaman bidonda tam da bu daha yeni sıvının lisansını ya da onayını arayın, yoksa otomobil üreticisinin orijinal sıvısını alın.

Yalnızca otomobil üreticisinin sıvısı (veya onun onayını taşıyan sıvı) şu durumlarda gerekir.

1. Garantideki araç. Sıvı yalnızca servis kitapçığındakiyle aynı olmalı, yoksa arıza sonrası yetkili servisle tartışmayı büyük olasılıkla kaybedersiniz.

2. Modern sekiz, dokuz ve on ileri otomatikler. ZF 8HP için yalnızca LifeguardFluid 8 veya 9, dokuz ileri Mercedes-Benz için 236.17 sayfasındaki sıvı, on ileri Ford ve GM’ler için ULV sıvıları.

3. Varyatör ve “ıslak” çift kavramalı şanzıman. Bunların sıvıları kendi aralarında bile birbirinin yerine geçmez, evrensel ATF’lerin teknik föyleri de çoğu zaman bunları açıkça hariç tutar.

4. Servis kitapçığında Japon ya da Kore markalı sıvı yazan otomatik şanzıman. Evrensel bir bidondaki “T-IV”, “Matic J” ya da “SP-IV” satırının arkasında, sıvı üreticisinden başka genellikle kimse durmaz; “uyumlu” sıvılar konusunda ise Toyota sözünü zaten söyledi.

Bir kez daha söyleyeyim: evrensel ATF bidonundaki uzun liste yirmi onay değil, birkaç onay (bazen hiçbiri) ve geri kalanı vaattir. İçinde servis kitapçığınızdaki adı arayın ve listenin hangi bölümünde durduğuna bakın. Orijinal sıvı evrenselden pahalıdır, otomatik şanzıman onarımı ise ikisinden de kıyas kabul etmez ölçüde pahalı; nerede tasarruf edeceğinize kendiniz karar verin.

Ayrıca okuyun:

• “Orijinal” işletme sıvıları nedir?
• Muadil ve ikame ürünler kullanmaya değer mi?
• Otomatik şanzımanın ömrü nasıl uzatılır?